Fenomen tajne kao skriveno prisustvo smisla i poetika filma Led – Film Led

Fenomen tajne kao skriveno prisustvo smisla i poetika filma Led

Monodrama “Led“ Radoša Bajića najznačajnije je književno delo ove vrste u srpskoj literaturi. Međutim, istoimeni filmski scenario, od istog autora, iako porediv i po dometima i po dramskoj radnji, nešto je sasvim drugo. Idiomska odrednica kulturnog porekla filma “Led“ – po motivima istoimene monodrame – tačna je mera dodira ova dva sasvim nezavisna i odvojena umetnička dela. Razlika nije tek u mediju i žanru, već mnogo više u mentalitetu, kulturološkom referentnom okviru i, naročito, u atmosferi, koju tanani lirizam rediteljke Jelene Bajić Jočić pretvara u dominantan estetski fenomen i poetiku ovog savremenog filma univerzalnih namera razumevanja. Pomoravski kulturni pejzaž zamenjen je nešto severnijim, šumadijskim, ali i značenjima veće drevnosti i šireg obuhvata.

Pesnikinja Desanka Maksimović, o ovom fenomenu o kojem bih pisao, a koji je središte značenja i atmosfere u priči o Milivoju Šljiviću, kaže: Srbija je velika tajna. / Ne zna dan šta noć kuva, / niti noć šta zora rađa. Ključ ili raskovnik kojim se ova brava raskiva i odbravljuje leži u spoznaji da srpsku realnu kulturu, životodavnu i pobedilačku, onakvu kakvu reprezentuje tradicija šumadijskog sela, uopšte ne treba razumevati svedeno, ideološki utilitarno, u koordinatama nacionalnog, koje je naknadno uspostavila državotvorna politika, već u značenjskim okvirima i slojevima mnogo veće drevnosti, čija nas stratigrafija vodi u morfologiju i kulturnu konceptualizaciju daleke, čak i precivilizacijske, prošlosti.

Šumadija, geografski prostor i aktivni kulturni činilac dramske radnje “Leda“, jeste tle sa ponajvećom starinom u Evropi. Na tlu Šumadije nije retkost da se, na primer, novi pravoslavni hram (najčešće u neovizantijskom stilu, prenetom kao arhitektonski modni uticaj iz Beča, u vreme intezivne crkvene gradnje, 19. i početka 20. veka, kao i školovanja našeg mladog građanstva po srednjoj Evropi) nalazi na crkvini starog, srednjovekovnog hrama (najčešće iz 15. veka, što je raniji intezivni talas crkvene gradnje i kulturne emancipacije srpskog severa, kada, u vreme despota Stefana, Šumadija i dobija buduću prestoničku intonaciju i ulogu pijemonta) u čijoj se osnovi ili neposrednoj blizini nalazi neki antički građevinski ostatak, najčešće kakve rimske fortifikacije, podignute nedaleko od naknadno otkrivenog neolitskog lokaliteta u čijoj se blizini nalazi i paleolitska pećina u kojoj savremena paleontologija otkriva ne samo ostatke ljudskog skeleta i praistorijskih artefakata nego i životinjskog sveta koji podstiče maštu i uživljavanje u tajnu (recimo polarne lisice iz ledenog doba ili školjke iz vremena Panonskog mora, koje se, pre nego je oteklo Dunavom, plavetno talasalo svugde gde i današnje vojvođansko i šumadijsko zelenilo). Primer je paleolitska straževička pećina (na teritoriji opštine Lapovo, u kojoj je nađen i skelet paleolitskog čoveka koji još nije svrstan niujedan poznati antropološki tip) u blizini Jerininog grada ( što je mitski srpski naziv za fragmente rimskog utvrđenja iz antičkog doba).

To znači da je Šumadija tle sa neprekinutom niti ljudskog naselja i života, kontinutetom opstajanja i kulture koji toliko duboko seže u istorijsku prošlost da se trajanje te nesagledive istorije podudara sa trajanjem ljudskog roda naprosto. U Šumadiji se smenjuju epohe, civilizacije, države, narodi i vojske, ali neprekidno traju naseobine i ljudski život, čija je pobeda simbol i značenje ovog tla, ali i filma “Led“ Jelene Bajić Jočić. Ta kulturna otvorenost, posredovanost brojnim uticajima, identitet je koji film razotkriva, ali i egzistencijalna otvorenost, urvine i raseline, tragedijsko brujanje večnosti pod stopalima prikovanim za savremenost, taj neiskorenjivi trenutak dana današnjeg.

U jednom širem, komunikacijskom smislu, film “Led“ je u duhu obnovljene poetike Laze Kostića, podcrtao moć srpske nacionalne kulture i tradicije da govori u ime Balkana i njegovog antičkog iskustva čoveka i sveta. To je za evropskog posmatrača, čini se, sasvim nov pogled na Srbiju i svojevrsno otkriće.

Saša Milenić

Pesnik

Podeli na mrežama